AI-geletterdheid: wat is verplicht en hoe regel je het?

AI-geletterdheid is verplicht voor elke organisatie die AI-systemen ontwikkelt of gebruikt, en dat al sinds 2 februari 2025. Het staat in artikel 4 van de AI Act. Sinds de Digital Omnibus op 27 juli 2026 in werking trad, moet je "maatregelen nemen om de ontwikkeling van AI-geletterdheid te ondersteunen" in plaats van een bepaald niveau te garanderen. Dat is lichter, maar niet vrijblijvend: je moet kunnen laten zien wat je hebt gedaan.

In het kort:

• Artikel 4 geldt voor aanbieders en gebruikers van AI, ongeacht bedrijfsgrootte. Gebruikt je team ChatGPT of Copilot, dan val je eronder.
• Sinds de Omnibus is het een inspanningsverplichting: je hoeft geen specifiek kennisniveau per persoon te garanderen.
• De wet schrijft geen certificaat of verplichte cursus voor. Je maatregelen moeten passen bij wie welke AI waarvoor gebruikt.
• De AP adviseert een meerjarig plan en ziet AI-geletterdheid als doorlopend proces, niet als eenmalige training.

Wat is AI-geletterdheid?

De AI Act definieert AI-geletterdheid als de vaardigheden, kennis en het begrip waarmee aanbieders, gebruiksverantwoordelijken en betrokkenen AI-systemen geïnformeerd kunnen inzetten, en zich bewust zijn van de kansen, risico's en mogelijke schade van AI.

Vertaald naar de werkvloer: weet je collega die met ChatGPT een offerte opstelt dat het model feiten kan verzinnen? Weet je planner dat hij geen klantgegevens in een gratis chatbot plakt? Snapt de medewerker die een AI-agent aanstuurt wanneer hij moet ingrijpen? Dat is AI-geletterdheid. Het gaat minder over hoe een taalmodel technisch werkt, en meer over verantwoord gebruik in jouw processen.

De Autoriteit Persoonsgegevens verwoordde het in januari 2025 zo: mensen die binnen of namens de organisatie AI-systemen gebruiken, moeten voldoende kennis, vaardigheden en begrip hebben om AI verantwoord in te zetten, op technisch, praktisch, sociaal en ethisch gebied.

Is AI-geletterdheid verplicht in 2026?

Ja. De verplichting geldt sinds 2 februari 2025 en is niet uitgesteld. Sinds 2 augustus 2026 is volgens de tijdlijn van de Europese Commissie ook de handhaving gestart op onder meer AI-geletterdheid.

Wat wel veranderde is de inhoud. De Digital Omnibus (Verordening (EU) 2026/1744) paste artikel 4 aan. Wat de Omnibus verder veranderde, lees je in ons overzicht van de AI Act-verplichtingen.

De Europese Commissie zegt daarnaast dat zij en de lidstaten een grotere rol krijgen in het bevorderen van AI-geletterdheid. Kort gezegd: de lat ligt nu bij je inspanning, niet bij het resultaat. Je wordt beoordeeld op de maatregelen die je nam, en die moeten passen bij het risico.

Wat als ik niets doe?

De AI Act koppelt aan artikel 4 geen eigen boetemaximum, zoals dat wel bestaat voor verboden praktijken of transparantie. Lidstaten stellen de sancties vast, en de Nederlandse uitvoeringswet is per september 2026 nog niet definitief. Dat maakt een boete op korte termijn onwaarschijnlijk, maar het risico zit ergens anders. Gaat er iets mis, een datalek via een chatbot of een klant die schade lijdt door een AI-fout, dan is "we hebben niemand uitgelegd hoe het werkt" een slechte positie. De AP ontving al meerdere meldingen van datalekken doordat medewerkers persoonsgegevens in AI-chatbots invoerden.

Voor wie geldt artikel 4?

Voor aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen. De meeste bedrijven zijn gebruiksverantwoordelijke: je gebruikt AI onder je eigen verantwoordelijkheid. Er is geen ondergrens in aantal medewerkers.

De plicht geldt voor je eigen personeel en voor "andere personen die namens jou" met AI-systemen werken. Denk aan uitzendkrachten, freelancers en een extern bureau dat voor jou klantvragen beantwoordt met AI.

Een paar voorbeelden van wie eronder valt:

• Een installatiebedrijf waarvan de binnendienst Copilot gebruikt voor mails en planning.
• Een accountantskantoor dat AI inzet om facturen of bankmutaties te verwerken.
• Een webshop met een AI-chatbot of een AI-agent die retouren afhandelt.
• Een bedrijf dat een AI-agent heeft laten bouwen die orders in het ERP zet.

Wat moeten medewerkers weten? Vier niveaus

De wet zegt niet welke maatregelen je precies moet nemen. De AP benadrukt dat ook: wat organisaties concreet moeten doen, staat niet in de wet. Het hangt af van wie welke AI waarvoor gebruikt. In de praktijk werkt een indeling in vier groepen goed:

Voor hoog-risico-systemen komt er vanaf 2 december 2027 nog een eis bij: artikel 26(2) vraagt dat je menselijk toezicht toewijst aan mensen met de nodige competentie, training en bevoegdheid. Die eis is door de Omnibus niet versoepeld.

Zo pak je AI-geletterdheid aan in vijf stappen

De AP publiceerde twee handreikingen: "Aan de slag met AI-geletterdheid" (januari 2025) en "Verder bouwen aan AI-geletterdheid". De rode draad is een meerjarig actieplan: in kaart brengen, doelen bepalen, uitvoeren en evalueren. Voor een MKB-bedrijf ziet dat er zo uit:

1. Inventariseer je AI-gebruik. Welke tools gebruikt je team, officieel en onofficieel? Vraag het gewoon. Je vindt vrijwel altijd gratis accounts die niemand heeft goedgekeurd. Neem ook AI mee die in bestaande software zit.
2. Deel mensen in naar rol en risico. Gebruik de vier groepen hierboven. Een medewerker die AI alleen gebruikt om een mail te herschrijven, heeft iets anders nodig dan iemand die een agent bewaakt die facturen boekt.
3. Leg de spelregels vast. Een AI-beleid van een of twee pagina's: welke tools mogen, welke data nooit, wie verantwoordelijk is, hoe je AI-output controleert. Sluit aan op je AVG-afspraken; lees ook ons stuk over ChatGPT en privacy.
4. Train op je eigen processen. Een algemene online cursus is een prima basis, maar het meeste leer je van voorbeelden uit je eigen werk. Laat zien hoe een fout eruitziet in jullie offertes, jullie planning, jullie klantmails. Een uur per groep per kwartaal is meer waard dan een dag eenmalig.
5. Documenteer en evalueer. Houd bij wie welke training kreeg, wanneer, en wat er veranderde. Kijk elk halfjaar of er nieuwe tools of toepassingen zijn bijgekomen.

Hoeveel tijd kost dit?

Voor een bedrijf van 20 tot 50 medewerkers is de eerste ronde goed te doen in een paar dagen werk: een dag inventariseren en beleid schrijven, een halve dag per groep training, en een uur documenteren. Daarna is het onderhoud. Het is geen groot project, zolang je het niet uitbesteedt aan een generieke e-learning en het daarbij laat.

Welke opleidingen zijn er voor AI-geletterdheid?

Er is een groeiend aanbod van trainingen, e-learnings en "AI-geletterdheid certificaten", ook gratis varianten. Een paar kanttekeningen:

• Een certificaat is niet verplicht. De AI Act eist geen specifieke opleiding of diploma. Een certificaat kan helpen bij documentatie, maar vervangt geen maatregelen die passen bij jouw gebruik.
• Let op de context. Artikel 4 vraagt expliciet om rekening te houden met de context waarin AI wordt gebruikt. Een training over "wat is AI" zegt niets over hoe jullie klantenservice omgaat met een chatbot die verkeerde levertijden noemt.
• Combineer. Een algemene basis (extern of gratis) plus een korte interne sessie over jullie eigen tools en regels is voor de meeste bedrijven de beste verhouding tussen kosten en effect.

Waarom het ook zonder wet slim is

Uit CBS-cijfers blijkt dat microbedrijven die AI overwogen maar niet gebruikten vooral gebrek aan ervaring noemden (71,6%), gevolgd door privacy (48,8%) en juridische gevolgen (42,7%). Precies die drie drempels pak je aan met AI-geletterdheid. Teams die weten wat AI kan en waar de grenzen liggen, durven het beter te gebruiken en maken minder fouten.

Dat zien we ook in projecten. Een AI-agent die in productie draait, werkt het best als de mensen eromheen snappen wat hij doet: welke gevallen hij zelf afhandelt, welke hij voorlegt en hoe je in de logging ziet waarom hij iets deed. Daarom hoort een korte overdracht aan de gebruikers bij elke oplevering. Meer over de aanpak lees je in ons artikel over AI implementeren in je bedrijf.

Veelgestelde vragen

Is AI-geletterdheid verplicht in 2026?

Ja. Artikel 4 van de AI Act geldt sinds 2 februari 2025 voor iedere organisatie die AI ontwikkelt of gebruikt. Sinds 27 juli 2026 is de verplichting door de Digital Omnibus omgezet naar het nemen van maatregelen die AI-geletterdheid ondersteunen, zonder dat je een specifiek niveau per persoon hoeft te garanderen.

Wat betekent AI-geletterdheid?

AI-geletterdheid zijn de vaardigheden, kennis en het begrip om AI-systemen geïnformeerd in te zetten en je bewust te zijn van de kansen, risico's en mogelijke schade. In de praktijk: weten wat een AI-tool wel en niet kan, output controleren, geen gevoelige data invoeren en weten wanneer je moet ingrijpen.

Heb ik een certificaat nodig voor AI-geletterdheid?

Nee. De AI Act schrijft geen certificaat, diploma of specifieke cursus voor. Je moet maatregelen nemen die passen bij wie welke AI waarvoor gebruikt, en die kunnen onderbouwen. Een certificaat kan onderdeel zijn van die documentatie.

Geldt AI-geletterdheid ook voor freelancers en uitzendkrachten?

Ja. Artikel 4 gaat over je eigen personeel en over andere personen die namens jou met AI-systemen werken. Werkt een freelancer of extern bureau met AI in jouw processen, dan moet je ook daar maatregelen voor nemen, bijvoorbeeld via je afspraken en je AI-beleid.

Wie controleert AI-geletterdheid in Nederland?

De Nederlandse uitvoeringswet is per september 2026 nog niet definitief. De Autoriteit Persoonsgegevens noemt zichzelf "beoogd toezichthouder" en publiceerde al twee handreikingen over AI-geletterdheid. De verplichting zelf geldt rechtstreeks via de Europese verordening.

Zo pak je het aan

Begin deze week met stap 1: vraag je team welke AI-tools ze gebruiken. Dat gesprek levert meestal meteen genoeg op voor een eerste versie van je beleid. Wil je weten waar AI in jouw bedrijf echt iets oplevert en hoe je dat verantwoord inricht, doe dan de gratis AI-scan. Wanneer wij een AI-oplossing bouwen, hoort een praktische overdracht aan je team er standaard bij; zie onze diensten.

Bronnen

• Verordening (EU) 2024/1689, AI Act, artikel 4 en 26 (EUR-Lex, 13 juni 2024)
• Verordening (EU) 2026/1744, Digital Omnibus on AI (EUR-Lex, 24 juli 2026)
• AI Omnibus enters into force (Europese Commissie, 27 juli 2026)
• Timeline for the Implementation of the EU AI Act (AI Act Service Desk, 25 september 2026)
• Aan de slag met AI-geletterdheid (Autoriteit Persoonsgegevens, 30 januari 2025)
• Verder bouwen aan AI-geletterdheid (Autoriteit Persoonsgegevens, geraadpleegd 26 september 2026)
• Vanaf 2 augustus wordt duidelijker of het AI is of echt (Autoriteit Persoonsgegevens, 31 juli 2026)
• Let op: gebruik AI-chatbot kan leiden tot datalekken (Autoriteit Persoonsgegevens, 6 augustus 2024)
• Gebruik van AI-technologie door Nederlandse microbedrijven (CBS, 16 maart 2026)